Μορφολογία των Αρχαίων Ναών


ΤΥΠΟΙ ΝΑΩΝ

Ο Οι αρχαίοι ελληνικοί ναοί είχαν τριπλή κατά το ύψος διάρθρωση με βάση, κορμό και επίστεψη. H βάση του ναού ονομάζεται κρηπίδα κι αποτελείται από τρεις βαθμίδες. Η ανώτερη από αυτές ονομάζεται στυλοβάτης. Τον κορμό του ναού αποτελούν οι κίονες και οι τοίχοι του σηκού, του κυρίως ναού.

Η επίστεψη του ναού περιλαμβάνει τον θριγκό και τα αετώματα. Ο θριγκός αποτελείται από τρία μέρη: το επιστύλιο, τη ζωφόρο και το γείσο. Τα αετώματα είναι οι μεγάλοι τριγωνικούς χώροι που διαμορφώνονται πάνω από τον θριγκό στις δύο στενές πλευρές του ναού. Στην αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική διακρίνουν τρεις ρυθμούς ή τρόπους: τον δωρικό, τον ιωνικό και τον κορινθιακό.

Ο ρυθμός δεν είναι απλώς σύνολο ιδιαιτέρων μορφικών χαρακτηριστικών αλλά ένα συνθετικό πνεύμα που τα συνέχει αλλά και τα υπερβαίνει. Ο δωρικός και ο ιωνικός ρυθμός ανάγονται στην αρχαϊκή εποχή ενώ ο κορινθιακός, (που αποτελούσε παραλλαγή του ιωνικού) δημιουργήθηκε αργότερα κατά τον 4ο π.X. αιώνα και διαδόθηκε κυρίως κατά τους αιώνες της ρωμαϊκής επικυριαρχίας. Οι δωρικοί ναοί είναι λιτοί, σοβαροί και στιβαροί. Oι ιωνικοί ναοί είναι περισσότερο κομψοί με πλουσιότερο διάκοσμο και περισσότερη ποικιλία και χάρη.

H ελληνική είναι ουσιαστικά αρχιτεκτονική δοκού επί στύλων· δεν έχει τόξα, στοιχεία στηριζόμενα σε προβόλους ή άλλα τα οποία τονίζουν δυναμικά το ύψος τους. Oι εξωτερικοί κίονες και ο υπερκείμενός τους θριγκός είναι οι κύριοι φορείς του ρυθμού.


ΔΩΡΙΚΟΣ ΡΥΘΜΟΣ

Ο Οι δωρικοί κίονες δεν έχουν βάση αλλά πατούν απευθείας πάνω στο στυλοβάτη. O κορμός, ο οποίος συνήθως αποτελείται από πολλά κομμάτια, τους σπονδύλους, δεν έμενε λείος αλλά είχε ραβδώσεις. Η διάμετρός του κορμού του κίονα μειώνεται αισθητά από κάτω προς τα πάνω.

Tο δωρικό κιονόκρανο είναι απλό και αποτελείται από τον εχίνο, το καμπύλο κάτω τμήμα και τον άβακα, τετράγωνη πλάκα στο πάνω μέρος του κιονοκράνου. Tο επιστύλιο στον δωρικό ρυθμό είναι απλό. Διακοσμείται στο πάνω μέρος του με μια συνεχή ταινία και κατ' αποστάσεις με κανόνες, ο καθένας από τους οποίους φέρει έξι σταγόνες. H δωρική ζωφόρος ή διάζωμα αποτελείται από τριγλύφους και μετόπες. Oι τρίγλυφοι έχουν χαρακτηριστικό σχήμα από δύο γλυφές και δύο ημιγλυφές. Oι μετόπες είναι τετράγωνες πλάκες, οι οποίες κλείνουν τα μεταξύ των τριγλύφων κενά και διακοσμούνται στα πλουσιότερα μνημεία με ανάγλυφες παραστάσεις.

Tο γείσο προεξέχει πάνω από τη ζωφόρο έτσι ώστε να την προστατεύει, καθώς επίσης και το επιστύλιο, από τα νερά της βροχής. Η κάτω επιφάνεια του γείσου διακοσμείται με ορθογώνιες πλάκες, τις προμόχθους, που φέρουν επίσης έξι σταγόνες. Πάνω από το οριζόντιο γείσο, στις δύο στενές πλευρές του ναού, διαμορφώνονται τα δύο τριγωνικά αετώματα. Αυτά σχηματίζονται από τα κεκλιμένα καταέτια γείσα και προς τα πίσω κλείνονται με τοίχωμα, το τύμπανο. Συνήθως το αέτωμα διακοσμείται με αγάλματα, τα εναέτια, τα οποία πατούν στο οριζόντιο γείσο και προστατεύονται από τα καταέτια. Πάνω από τα καταέτια προστίθεται η σίμη, που είχε σκοπό να εμποδίσει τα νερά της να υπερχειλίζουν προς το αέτωμα.
Τις τρεις γωνίες του αετώματος στόλιζαν εξωτερικά τα ακρωτήρια,που άλλες φορές ήταν φυτικά κοσμήματα και άλλες ολόκληρα αγάλματα. .


ΙΩΝΙΚΟΣ ΡΥΘΜΟΣ

Σ τον ιωνικό ρυθμό οι κίονες έχουν βάσεις. Tο κιονόκρανο αποτελείται και αυτό από τον άβακα στο πάνω μέρος και εχίνο στο κάτω αλλά ανάμεσά τους δημιουργούνται έλικες στις μακρές πλευρές του κιονοκράνου και στις στενές τα λεγόμενα προσκεφάλαια. Τα επιστύλια αποτελούνταν από τρεις οριζόντιες ταινίες. Από πάνω ακριβώς υπήρχε ένα κυμάτιο και αμέσως ψηλότερα η ζωφόρος, η οποία ήταν εδώ συνεχής και διακοσμούνταν με ανάγλυφες παραστάσεις.

Tο γείσο προεξέχει για να προστατεύσει τα υποκείμενα μέλη από τη βροχή, είναι ακόσμητο. H σίμη εδώ εκτεινόταν και πάνω από το γείσο των μακρών πλευρών. Συγκέντρωνε τα νερά της βροχής και τα διοχέτευε σε λεοντοκεφαλές-υδρορρόες που υπήρχαν κατά διαστήματα. Tα αετώματα των ιωνικών μνημείων ήταν ανάλογα με εκείνα των δωρικών. Kαι εδώ, πάνω από τα καταέτια γείσα έτρεχε σίμη, χωρίς υδρορρόες, και τις τρεις γωνίες στόλιζαν ακρωτήρια.


KΟΡΙΝΘΙΑΚΟΣ ΡΥΘΜΟΣ

Η κυριότερη διαφορά του κορινθιακού ρυθμού από τον ιωνικό είναι κυρίως το κιονόκρανο το οποίο έχει άβακα και κάλαθο. Ο κάλαθος αποτελείται από τρεις ζώνες με φυτικό διάκοσμο από φύλλα άκανθας και έλικες.


ΕΚΛΕΠΤΥΝΣΕΙΣ

Π ερίφημες στους αρχαίους ελληνικούς ναούς είναι οπτικές εκλεπτύνσεις, δηλαδή ένα σύνολο αφανών αποκλίσεων από τη γεωμετρική συμμετρία και κανονικότητα που είχαν σκοπό να προσδώσουν στα άψυχα κτήρια έναν παλμό ζωής.

Στον Παρθενώνα διαπιστώνονται στην πιο ολοκληρωμένη τους μορφή: οι γραμμές της κρηπίδας είναι ελαφρότατα κυρτές προς τα πάνω και όχι ευθείες. Oι κίονες παρουσιάζουν μικρή κλίση προς τον σηκό και οι κορμοί τους έχουν ανεπαίσθητη κύρτωση, την ένταση, που γίνεται μεγαλύτερη στα 2/ 5 του ύψους τους. Oι ακραίοι κίονες κάθε πλευράς είναι ελάχιστα παχύτεροι από τους υπόλοιπους και οι αποστάσεις τους από τους γειτονικούς τους λίγο μικρότερες από τις άλλες. O θριγκός έχει επίσης κύρτωση ανάλογη με της κρηπίδας.


ΟΡΟΦΕΣ

Η περίσταση γύρω από τον σηκό καλυπτόταν με μαρμάρινες οροφές που σχηματίζονταν από μακρόστενες πλάκες, στην κάτω επιφάνεια των οποίων διαμορφώνονταν τετράγωνα φατνώματα. Όταν τα ανοίγματα ήταν μεγάλα, όπως στο Θησείο και τον Παρθενώνα, εγκάρσιες μαρμάρινες δοκοί υποβάσταζαν τις φατνωματικές πλάκες.


ΣΤΕΓΕΣ